Masz podpisany protokół dostawy, fakturę po terminie i telefon od kupującego: „Teraz nie zapłacimy”. Towar stoi jeszcze w jego magazynie. Naturalna myśl brzmi: skoro nie dostałem pieniędzy, rzecz nadal należy do mnie i mogę odebrać towar. Niekoniecznie. To zależy od treści umowy i tego, czy własność została skutecznie zastrzeżona do chwili zapłaty. Pomyłka w tym miejscu może zamienić próbę zabezpieczenia firmy w kolejny spór.
Krótka odpowiedź: Jeśli przy sprzedaży ruchomości skutecznie zastrzegłeś własność do czasu zapłaty ceny, możesz nadal być jej właścicielem mimo wydania kupującemu. Nie oznacza to jednak prawa do samodzielnego wejścia do magazynu i zabrania towaru. Trzeba ustalić, czy zastrzeżenie jest częścią umowy, czy obejmuje konkretną rzecz, czy kupujący ma jeszcze prawo nią władać oraz czy dokument ma datę pewną, gdy w grę wchodzą jego wierzyciele. Podstawą są art. 589–590 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
Kiedy wydany towar nadal należy do sprzedawcy?
W zwykłej sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść własność i wydać rzecz, a kupujący — ją odebrać i zapłacić cenę. Strony mogą jednak umówić się, że własność rzeczy ruchomej pozostanie przy sprzedawcy aż do uiszczenia ceny. W razie wątpliwości przeniesienie własności następuje wtedy pod warunkiem zawieszającym: dopiero po zapłacie. Tak stanowią art. 535 i art. 589 Kodeksu cywilnego.
Wyobraź sobie sprzedaż konkretnej maszyny. Kupujący odbiera ją we wtorek, zapłata ma nastąpić za 30 dni. Jeżeli uzgodniono prawidłowe zastrzeżenie własności, samo wydanie maszyny nie czyni go jeszcze właścicielem. Jeżeli jednak takiego uzgodnienia nie było, brak zapłaty nie cofa automatycznie skutku sprzedaży. Sprzedawcy pozostaje wówczas przede wszystkim dochodzenie należnej ceny albo ocena innych uprawnień wynikających z umowy i ustawy.
Czy dopisek „towar pozostaje własnością sprzedawcy” na fakturze wystarczy?
Nie zakładaj tego. Najpierw sprawdź, czy kupujący zaakceptował zastrzeżenie jako element umowy. Dopisek pojawiający się po raz pierwszy na fakturze wysłanej już po uzgodnieniu sprzedaży i wydaniu rzeczy może nie dowodzić, że strony uzgodniły takie zabezpieczenie. Znacznie bezpieczniej umieścić je w zaakceptowanej umowie lub warunkach sprzedaży przed dostawą i zachować dowód ich przekazania oraz przyjęcia.
Równie ważne jest oznaczenie rzeczy. Numer seryjny maszyny, oznaczenie partii, specyfikacja dostawy czy protokół odbioru pozwalają później wskazać, który towar ma wrócić. Gdy identyczne produkty zostały zmieszane z innymi albo zużyte, sam zapis w umowie może nie wystarczyć do wykazania prawa do oznaczonej rzeczy.
Dlaczego w umowie potrzebna jest data pewna?
Jeżeli rzecz została już wydana kupującemu, art. 590 § 1 Kodeksu cywilnego wymaga stwierdzenia zastrzeżenia własności pismem. Aby było ono skuteczne względem wierzycieli kupującego, pismo musi mieć datę pewną. Zwykła data wpisana obok podpisów nie jest tym samym co data pewna.
Datę pewną można uzyskać m.in. przez urzędowe poświadczenie daty. Ustawa wskazuje także inne sytuacje, w tym wzmiankę notariusza lub właściwego organu na dokumencie, a dla dokumentu elektronicznego — kwalifikowany elektroniczny znacznik czasu. Są to różne sposoby spełnienia wymogu z art. 81 Kodeksu cywilnego. Nie odkładaj tego na moment, w którym kupujący przestanie płacić i pojawi się spór z jego wierzycielami.
Brak daty pewnej nie jest prostym stwierdzeniem, że całe zastrzeżenie „nie istnieje”. Problem polega na skuteczności wobec wierzycieli kupującego. W relacji między samymi stronami oraz przy dochodzeniu zwrotu trzeba osobno ocenić treść uzgodnienia, jego formę, dowody i to, kto faktycznie włada rzeczą. To jeden z powodów, dla których telefon od komornika nie powinien być pierwszą chwilą analizy umowy.
Kupujący nie zapłacił. Czy możesz od razu odebrać towar?
Nie wchodź samodzielnie do cudzego magazynu. Nawet jeżeli zachowałeś własność, kupujący może powoływać się na wynikające z umowy uprawnienie do posiadania rzeczy. Właściciel może żądać wydania rzeczy od osoby, która nią włada, chyba że tej osobie przysługuje skuteczne wobec niego uprawnienie do władania. Dlatego przed żądaniem zwrotu trzeba przeanalizować umowę, stan płatności i to, czy istnieją podstawy do zakończenia prawa kupującego do korzystania z rzeczy. Art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego.
W praktyce zacznij od wyboru celu: chcesz otrzymać cenę czy odzyskać rzecz? Przy zwłoce w wykonaniu umowy wzajemnej przepisy pozwalają, po spełnieniu właściwych warunków, wyznaczyć dodatkowy termin z zagrożeniem odstąpienia; można też żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Odstąpienie, wezwanie do zapłaty i żądanie wydania rzeczy mają różne skutki — nie mieszaj ich w jednym piśmie bez przemyślenia rozliczenia. Art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego.
Jeśli rzecz zostanie zwrócona, sprzedawca może żądać odpowiedniego wynagrodzenia za jej zużycie lub uszkodzenie na podstawie art. 591 Kodeksu cywilnego. Warto więc udokumentować jej stan przy wydaniu i przy odbiorze.
Co, jeśli kupujący sprzedał rzecz komuś innemu?
To poważne ryzyko, zwłaszcza przy towarach przeznaczonych do dalszej sprzedaży. W określonych warunkach nabywca ruchomości od osoby nieuprawnionej może sam uzyskać własność, jeżeli otrzymał rzecz i działał w dobrej wierze. Nie można więc zapewniać, że klauzula zastrzeżenia własności zawsze pozwoli odebrać rzecz od kolejnego nabywcy. Znaczenie mają sposób zbycia, wydanie rzeczy i dobra albo zła wiara osoby trzeciej. Art. 169 Kodeksu cywilnego.
Co sprawdzić przed wysłaniem wezwania?
Zbierz zaakceptowaną umowę, warunki sprzedaży, dokument z datą pewną, specyfikację towaru, protokół dostawy, fakturę i historię wpłat. Ustal, gdzie rzecz się znajduje, czy została przerobiona lub odsprzedana oraz czy spór dotyczy całej ceny czy tylko jej części. Największe ryzyko to żądanie wydania rzeczy, której nie potrafisz oznaczyć, powołanie się na klauzulę dodaną dopiero po sprzedaży albo założenie, że sam brak zapłaty uprawnia do jej zabrania.
Wniosek: Zastrzeżenie własności może być silnym zabezpieczeniem sprzedaży B2B, ale działa najlepiej wtedy, gdy zadbano o nie przed wydaniem towaru. Jeśli problem już powstał, najpierw ustal, czy nadal przysługuje Ci własność i jakie roszczenie odpowiada rzeczywistej sytuacji. Dopiero potem kieruj wezwanie lub pozew.
Najczęściej zadawane pytania:
Czy zastrzeżenie własności dotyczy nieruchomości?
Omawiane art. 589–591 Kodeksu cywilnego dotyczą sprzedaży rzeczy ruchomej, nie nieruchomości. Nie przenoś tej klauzuli mechanicznie do umowy sprzedaży działki czy lokalu.
Czy zwykły podpisany dokument ma datę pewną?
Sam podpis i wpisana data nie wystarczają. Sprawdź sposoby uzyskania daty pewnej wymienione w art. 81 Kodeksu cywilnego.
Czy po odzyskaniu rzeczy mogę zatrzymać całą otrzymaną wcześniej zapłatę?
Nie zakładaj tego automatycznie. Rozliczenie zależy od podstawy zwrotu, zapisów umowy, otrzymanych świadczeń i ewentualnego zużycia lub uszkodzenia rzeczy. Przed żądaniem zwrotu przygotuj wyliczenie.
Klient nie płaci za wydaną maszynę lub towar? Skontaktuj się z moją kancelarią w Gdańsku.
Przeanalizuję umowę, dokumenty dostawy i zapłaty oraz ustalę, czy realną drogą jest dochodzenie ceny, żądanie zwrotu rzeczy czy inne działanie zabezpieczające interes Twojej firmy.
