Odrzuciłeś spadek po krewnym, bo zamiast majątku pozostawił kredyty, zaległe rachunki i wezwania do zapłaty. Wychodzisz od notariusza z poczuciem, że sprawa jest zamknięta. Po kilku tygodniach dowiadujesz się jednak, że w Twoje miejsce może wejść małoletnie dziecko. Problem nie zniknął, przesunął się na kolejną osobę w rodzinie.
Krótka odpowiedź: odrzucenie spadku przez rodzica może spowodować, że do dziedziczenia zostanie powołane jego dziecko. W imieniu małoletniego trzeba wówczas podjąć osobną decyzję i pilnować sześciomiesięcznego terminu. W niektórych typowych sytuacjach zezwolenie sądu nie jest już potrzebne, ale zwolnienie nie działa automatycznie w każdej rodzinie.
Dlaczego po odrzuceniu spadku długi mogą „przejść” na dziecko?
Zgodnie z art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła jego otwarcia. To zmienia kolejność dziedziczenia. W typowym dziedziczeniu ustawowym w miejsce rodzica mogą wejść jego dzieci.
Nie oznacza to jednak, że dziecko zawsze dziedziczy po każdym odrzuceniu. Trzeba sprawdzić, kto zmarł, czy pozostawił testament, kto wcześniej odrzucił spadek i jaki dokładnie krąg spadkobierców wynika z przepisów. Decyzji dotyczącej dziecka nie warto podejmować wyłącznie na podstawie rodzinnej informacji, że „wszyscy już odrzucili”.
Odrzucenie obejmuje cały spadek przypadający z danego tytułu. Nie można zatrzymać mieszkania i odrzucić samych długów. Przed złożeniem oświadczenia trzeba więc ustalić nie tylko zadłużenie, lecz także możliwe aktywa, polisy, wierzytelności lub udziały w nieruchomościach.
Ile jest czasu na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego?
Art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku dziecka trzeba ustalić wiedzę jego przedstawiciela ustawowego. Gdy dziecko zostaje powołane wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, termin najczęściej wiąże się właśnie z tą czynnością i świadomością, że małoletni wchodzi do dziedziczenia – nie należy automatycznie liczyć go od dnia śmierci spadkodawcy.
Zapisz dokładną datę i zachowaj wypis aktu notarialnego albo potwierdzenie złożenia oświadczenia w sądzie. Jeżeli odrzucało kilka osób, przygotuj chronologię wszystkich czynności. Ustalenie początku terminu może zależeć od konkretnego układu rodzinnego, dlatego nie warto zostawiać sprawy na ostatni tydzień.
Kiedy rodzic może odrzucić spadek za dziecko bez zezwolenia sądu?
Od 15 listopada 2023 r. działa wyjątek z art. 101 § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zezwolenie sądu nie jest potrzebne, jeżeli łącznie:
- dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia go przez rodzica;
- rodzice, którym w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, działają wspólnie albo drugi rodzic zgadza się na odrzucenie;
- spadek odrzucają również inni zstępni rodziców dziecka, na przykład jego pełnoletnie rodzeństwo powołane do tego samego spadku.
To nie jest ogólna zasada „rodzic zawsze może odrzucić spadek za dziecko u notariusza”. Przed skorzystaniem z wyjątku trzeba sprawdzić wszystkie przesłanki. Rodzic składa przy tym oświadczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia i zachowania pozostałych zstępnych. Zgodnie z art. 641 § 3¹-3⁴ Kodeksu postępowania cywilnego robi to pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie.
Kiedy nadal potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie spadku przez dziecko?
Zezwolenie może być konieczne, gdy rodzice nie są zgodni, inny zstępny nie odrzuca spadku, dziecko zostało powołane bezpośrednio, na przykład testamentem, albo sytuacja nie mieści się w ustawowym wyjątku. Wtedy odrzucenie jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka.
Właściwość sądu zależy od etapu sprawy. Co do zasady sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy. Jeżeli jednak trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie lub odrzucenie spadku wydaje sąd spadku na podstawie art. 640¹ KPC. Złożenie wniosku do niewłaściwego wydziału może wydłużyć postępowanie, dlatego najpierw sprawdź, czy sprawa spadkowa została już wszczęta.
Jeżeli zezwolenie jest potrzebne, art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego zawiesza bieg sześciomiesięcznego terminu na czas postępowania o zgodę. Nie zwalnia to jednak z szybkiego złożenia prawidłowego wniosku. Po uzyskaniu zezwolenia nadal trzeba złożyć właściwe oświadczenie spadkowe – samo postanowienie sądu nie zastępuje odrzucenia spadku.
Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku za dziecko?
Oświadczenie składa się przed notariuszem albo przed sądem. Art. 640 KPC pozwala złożyć je również w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego; w toku sprawy o stwierdzenie praw do spadku można to zrobić przed sądem spadku. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia – wynika to z art. 1015 § 1¹ KC.
Przygotuj akt zgonu, akty stanu cywilnego pokazujące pokrewieństwo, dokument własnego odrzucenia, dane pozostałych spadkobierców, informacje o testamentach oraz dokumenty dotyczące władzy rodzicielskiej. Oświadczenie powinno wskazywać spadkodawcę, tytuł powołania i jednoznaczną decyzję. Po złożeniu nie można go swobodnie odwołać, co przewiduje art. 1018 § 2 KC.
Co się stanie, jeśli rodzice nic nie zrobią?
Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to to samo co odrzucenie. Odpowiedzialność za długi podlega ustawowemu ograniczeniu, ale może być konieczne ustalenie składu spadku, sporządzenie wykazu lub spisu inwentarza i prowadzenie rozliczeń z wierzycielami. Bierność nie zawsze kończy więc problem praktyczny.
Najczęstsze pytania:
Czy jeden rodzic może sam pójść do notariusza?
Może działać sam, jeżeli ma w tym zakresie władzę rodzicielską, drugi uprawniony rodzic wyraził zgodę i spełnione są pozostałe warunki ustawowego wyjątku. Notariusz będzie oceniał dokumenty i wymagane oświadczenia.
Czy zgoda sądu oznacza, że spadek został już odrzucony?
Nie. Zezwolenie umożliwia dokonanie czynności, ale rodzic musi jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka.
Czy można odrzucić spadek tylko za jedno z kilkorga dzieci?
Każde dziecko jest odrębnym spadkobiercą. Jedno oświadczenie może dotyczyć więcej niż jednego dziecka, ale dla każdego trzeba sprawdzić tytuł powołania, termin i sposób reprezentacji.
Wnioski:
Najgroźniejsze założenie brzmi: „Skoro ja odrzuciłem spadek, rodzina jest bezpieczna”.
Wniosek: po własnym odrzuceniu natychmiast sprawdź, kto wszedł w Twoje miejsce, zanotuj początek terminu dla dziecka i ustal, czy spełniasz wszystkie warunki działania bez sądu. Jeżeli nie, złóż wniosek o zezwolenie, a po jego uzyskaniu pamiętaj o osobnym oświadczeniu spadkowym.
Odrzuciłeś zadłużony spadek, a teraz do dziedziczenia może być powołane Twoje dziecko? Skontaktuj się z moją kancelarią w Gdańsku. Sprawdzę kolejność dziedziczenia, terminy i dokumenty oraz ustalę, czy możesz działać bez zezwolenia sądu, czy potrzebne jest postępowanie sądowe.
