Po pogrzebie rodzeństwo porządkuje dokumenty ojca. Na stole leżą rachunki, akt zgonu i polisa na życie. Jeden z synów mówi, że ubezpieczyciel wypłaci pieniądze tylko jego siostrze — została wskazana w polisie jako osoba uprawniona. Pada trudne pytanie: „Skoro wszyscy dziedziczymy po ojcu, dlaczego polisa ma przypaść jednej osobie?”.
To pytanie jest zrozumiałe. W pierwszych dniach po stracie bliskiego łatwo potraktować wszystkie pieniądze tak samo. Polisa na życie może jednak działać inaczej niż konto bankowe czy mieszkanie zmarłego.
Krótka odpowiedź: jeżeli osoba wskazana do wypłaty jest skutecznie uprawniona, przypadająca jej suma ubezpieczenia nie należy do spadku. Pozostałe dzieci nie dostają udziału w niej tylko dlatego, że dziedziczą po ojcu. Najpierw trzeba jednak sprawdzić ostatnie wskazanie uprawnionego i warunki polisy. Wynika to z art. 831 § 1 i 3 Kodeksu cywilnego.
Czy pieniądze z polisy na życie wchodzą do spadku?
Wyobraź sobie dwie osobne teczki. W jednej są składniki spadku: majątek i zobowiązania, które trzeba ustalić po śmierci ojca. W drugiej — umowa z ubezpieczycielem i wskazanie osoby, która ma otrzymać świadczenie po jego śmierci. Jeżeli wskazanie jest skuteczne, ta osoba dochodzi wypłaty wynikającej z polisy. Nie otrzymuje jej w ramach działu spadku.
Bycie spadkobiercą i bycie uposażonym to różne role. Jedna osoba może pełnić obie, ale może też dziedziczyć po ojcu i nie dostać nic z polisy. Wskazaną osobą nie musi być spadkobierca.
Jest jeszcze jedna rzecz do sprawdzenia: ojciec mógł później zmienić osobę uprawnioną. Stara kopia polisy znaleziona w szufladzie nie przesądza więc, kto był wskazany w chwili śmierci.
Czy rodzeństwo może żądać od uposażonego podziału wypłaty?
Nie na podstawie samego pokrewieństwa i udziału w spadku. Zanim rodzina zacznie spór o to, co byłoby sprawiedliwe, warto odpowiedzieć na pytania, które da się sprawdzić w dokumentach:
- Kto był ubezpieczony, a kto zawarł umowę?
- Kogo wskazano do wypłaty? Czy to wskazanie zmieniono?
- Czy wskazana osoba żyła w chwili śmierci ubezpieczonego?
- Czy umowa nadal obowiązywała i obejmowała to zdarzenie?
- Czy dokument dotyczy sumy na wypadek śmierci, czy produktu z dodatkowym elementem inwestycyjnym?
Jeżeli odpowiedzi są sporne, potrzebne będą polisa, ogólne warunki ubezpieczenia, formularze wskazania uprawnionych i historia zmian. Nie należy też zakładać, że odpowiedź dotycząca wypłaty z polisy rozstrzyga automatycznie każdą kwestię składek lub innych rozliczeń między członkami rodziny.
A co z zachowkiem?
To osobne pytanie. Sama wiadomość, że jedno z dzieci dostało pieniądze z polisy, nie wystarcza, by obliczyć zachowek albo nakazać podział wypłaty. Trzeba ustalić, jakie świadczenie wypłacono, komu i na jakiej podstawie, a następnie zbadać sytuację spadkową. Przepisy o zachowku zawiera art. 991 i następne KC.
Polisa wskazuje dwie osoby, ale nie podaje udziałów. Ile dostaje każda?
Jeśli skutecznie wskazano kilka osób i nie określono ich udziałów, są one równe. Nie trzeba zgadywać, czy któraś osoba miała dostać więcej z powodu bliższej relacji ze zmarłym. Trzeba natomiast sprawdzić aktualną dyspozycję – może ona wskazywać konkretne proporcje. Taką zasadę przewiduje art. 831 § 2 KC.
Jeżeli wskazana osoba zmarła wcześniej niż ubezpieczony, jej wskazanie staje się bezskuteczne. Nie oznacza to jednak, że bez sprawdzenia pozostałych wskazań i umowy można ustalić podział całej wypłaty. Art. 832 § 1 KC.
Nikt nie został wskazany. Czy polisa automatycznie trafia do spadkobierców?
Nie zakładaj tego. Jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma osoby uprawnionej, ustawa kieruje sumę do najbliższej rodziny w kolejności określonej w ogólnych warunkach ubezpieczenia, chyba że umówiono się inaczej. Warto więc sięgnąć do OWU, zamiast przepisywać udziały z postanowienia spadkowego. Art. 832 § 2 KC.
Przy polisie grupowej z pracy sprawdź również, kto zawarł umowę, a czyje życie ubezpieczono. Nie zawsze jest to ta sama osoba. Ustawa przewiduje wtedy dodatkowe zasady dotyczące zgody ubezpieczonego na wskazanie lub zmianę osoby uprawnionej.
Co zrobić, gdy ubezpieczyciel zwleka albo rodzina kwestionuje wypłatę?
Zacznij od dokumentów, nie od rodzinnej wymiany zarzutów. Zgłoś śmierć ubezpieczycielowi i zachowaj potwierdzenie. Przygotuj numer polisy, akt zgonu, posiadane wskazanie uprawnionych oraz OWU. Jeśli ubezpieczyciel odmawia wypłaty, poproś o pisemne stanowisko z wyjaśnieniem przyczyny.
Co do zasady ubezpieczyciel powinien spełnić świadczenie w ciągu 30 dni od otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu. Gdy wyjaśnienie istotnych okoliczności w tym czasie jest niemożliwe, ustawa przewiduje dalsze reguły terminu; część bezsporna powinna zostać wypłacona w podstawowym terminie. Art. 817 § 1–3 KC.
Nie odkładaj też sprawy bez końca. Roszczenia z umowy ubezpieczenia zasadniczo przedawniają się po trzech latach. Zgłoszenie roszczenia lub zdarzenia ubezpieczycielowi wpływa na bieg przedawnienia na zasadach art. 819 § 1 i 4 KC.
Najczęściej zadawane pytania:
Czy do wypłaty polisy osobie wskazanej potrzebne jest stwierdzenie nabycia spadku?
Samo prawo skutecznie wskazanej osoby do sumy nie wynika ze stwierdzenia nabycia spadku. Ubezpieczyciel musi jednak potwierdzić tożsamość, treść wskazania i spełnienie warunków polisy; sprawdź jego wymagania dotyczące dokumentów. Art. 831 § 1 i 3 KC.
Ojciec napisał testament na drugie dziecko. Czy testament zmienia uposażonego?
Samo powołanie kogoś do spadku nie zmienia automatycznie osoby skutecznie wskazanej w polisie. Trzeba ustalić, czy doszło również do skutecznej zmiany lub odwołania tego wskazania zgodnie z umową ubezpieczenia. Art. 831 § 1 i 3 KC.
Czy uposażonym musi być małżonek albo dziecko?
Nie. Ubezpieczający może wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych; przepis nie ogranicza wskazania do spadkobierców ustawowych. Przy polisie zawartej na cudzy rachunek trzeba dodatkowo uwzględnić zgodę ubezpieczonego i treść umowy. Art. 831 § 1 i 1¹ KC.
Wskazany uposażony zmarł wcześniej. Kto otrzyma pieniądze?
Jego wskazanie jest bezskuteczne. Dalsza odpowiedź zależy między innymi od tego, czy wskazano także inne osoby, czy dokonano nowej dyspozycji i co stanowią umowa oraz OWU; jeśli nie ma osoby uprawnionej, stosuje się regułę z art. 832 § 2 KC. Art. 832 § 1–2 KC.
Najpierw ustal prawo do wypłaty, potem rozmawiaj o podziale
W sporze o polisę łatwo zacząć od emocjonalnego pytania: „Kto dostał więcej od ojca?”. Prawnie pierwsze pytanie brzmi: kto był uprawniony do konkretnego świadczenia w dniu śmierci ubezpieczonego? Jeśli wskazanie jest skuteczne, pieniądze z polisy przypadają tej osobie poza spadkiem. Jeżeli dokumenty wskazują coś innego albo ubezpieczyciel odmawia wypłaty, trzeba zbadać umowę i przyczynę odmowy, zanim podejmie się dalsze kroki.
Masz polisę po zmarłym bliskim, a rodzina lub ubezpieczyciel inaczej ocenia prawo do pieniędzy? Skontaktuj się z moją kancelarią w Gdańsku. Sprawdzę dokument polisy, wskazanie osób uprawnionych, OWU i korespondencję z ubezpieczycielem, a następnie przedstawię możliwe działania oraz ryzyka w Twojej sytuacji.
