Telefon przychodzi wieczorem. Bliska osoba jest zatrzymana, prokurator chce aresztu, a jedną z szans na jej powrót do domu ma być wpłata kilkudziesięciu tysięcy złotych. Rodzina zbiera oszczędności i działa pod presją czasu. W tej chwili łatwo pomyśleć: „To tylko kaucja, później pieniądze wrócą”. Poręczenie majątkowe nie jest jednak zwykłym depozytem. Gdy podejrzany ucieknie, zacznie się ukrywać albo będzie bezprawnie utrudniał postępowanie, możesz stracić własne pieniądze, mimo że sam nie jesteś oskarżony.
Krótka odpowiedź: poręczenie majątkowe może złożyć podejrzany lub oskarżony, ale także członek rodziny albo inna osoba. Pieniądze co do zasady podlegają zwrotowi po ustaniu środka. Nie dzieje się to jednak zawsze od razu. Ucieczka lub ukrywanie się oskarżonego prowadzą do przepadku albo ściągnięcia poręczenia, a inne bezprawne utrudnianie postępowania również może wywołać taki skutek. Cofnięcie poręczenia przez wpłacającego nie powoduje natychmiastowego zwrotu.
Czy poręczenie majątkowe to po prostu „kaucja” za wyjście z aresztu?
W języku potocznym często mówi się o kaucji. Kodeks postępowania karnego posługuje się jednak pojęciem poręczenia majątkowego. To środek zapobiegawczy, który ma zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania, a nie opłata za odzyskanie wolności ani zaliczka na przyszłą karę.
Poręczenie może zostać zastosowane samodzielnie albo zamiast tymczasowego aresztowania. Sąd może zastrzec, że areszt zostanie zmieniony po złożeniu określonego poręczenia w wyznaczonym terminie. Trzeba wówczas przeczytać całe postanowienie: sprawdzić kwotę, termin, formę wpłaty i ewentualny sprzeciw prokuratora wpływający na wykonalność decyzji.
Kto może wpłacić poręczenie majątkowe za podejrzanego?
Zgodnie z art. 266 § 1 Kodeksu postępowania karnego poręczenie w postaci pieniędzy, papierów wartościowych, zastawu albo hipoteki może złożyć oskarżony lub inna osoba. W praktyce często jest to małżonek, rodzic, rodzeństwo albo partner podejrzanego.
Wpłacający nie staje się przez to oskarżonym, ale przyjmuje realne ryzyko związane z zachowaniem innej osoby. Powinien zachować postanowienie, potwierdzenie przelewu i dokument przyjęcia poręczenia.
Prawo ogranicza możliwość podstawienia formalnego poręczyciela. Przedmiot poręczenia nie może pochodzić z przysporzenia dokonanego specjalnie na ten cel na rzecz oskarżonego albo osoby składającej poręczenie. Sąd lub prokurator może zażądać wykazania źródła pieniędzy, a oświadczenie w tej sprawie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej. Nie należy więc przelewać krewnemu pieniędzy tylko po to, aby wystąpił jako pozorny właściciel środków.
Jak prokurator lub sąd ustala wysokość poręczenia?
Kwota nie powinna być przypadkowa. Na podstawie art. 266 § 2 KPK organ ma uwzględnić sytuację materialną oskarżonego i osoby składającej poręczenie, wysokość wyrządzonej szkody oraz charakter zarzucanego czynu. W postanowieniu określa się również rodzaj, warunki i termin złożenia poręczenia.
Jeżeli kwota jest dla rodziny niewykonalna, nie wystarczy napisać, że jest „za wysoka”. Potrzebne są dokumenty dotyczące dochodów, kosztów utrzymania, zadłużenia, osób pozostających na utrzymaniu i źródła oferowanych środków.
Kiedy rodzina może stracić wpłacone pieniądze?
Najpoważniejsze ryzyko opisuje art. 268 KPK. Jeżeli oskarżony ucieknie albo zacznie się ukrywać, przedmiot poręczenia ulega przepadkowi lub ściągnięciu. Przy innym utrudnianiu postępowania sąd może orzec taki skutek.
Nie chodzi więc wyłącznie o wyjazd za granicę. Znaczenie może mieć niestawianie się mimo prawidłowych wezwań lub zachowanie mające zakłócić postępowanie. Każdy przypadek wymaga jednak ustalenia konkretnych faktów. Sam konflikt rodzinny albo brak kontaktu z poręczycielem nie oznacza automatycznie przepadku.
Sąd może orzec przepadek całego poręczenia albo tylko jego części. Pieniądze trafiają na rzecz Skarbu Państwa, przy czym pokrzywdzony ma ustawowe pierwszeństwo zaspokojenia swoich roszczeń wynikających z przestępstwa, jeżeli szkody nie można naprawić w inny sposób.
Osoba, która wpłaciła poręczenie za oskarżonego, powinna być zawiadamiana o każdym jego wezwaniu do stawiennictwa. Nie ignoruj takich pism. Jeżeli zmieniasz adres lub przebywasz za granicą, zadbaj o prawidłowy adres do doręczeń. Informacja o wezwaniu jest sygnałem, że trzeba upewnić się, czy oskarżony zna termin i zamierza się stawić.
Czy można wycofać poręczenie i od razu odzyskać pieniądze?
Można cofnąć poręczenie, ale nie działa to jak wypowiedzenie lokaty. Zgodnie z art. 269 § 3 KPK cofnięcie staje się skuteczne dopiero wtedy, gdy zostanie przyjęte nowe poręczenie, zastosowany inny środek zapobiegawczy albo organ odstąpi od dalszego stosowania tego środka.
Oznacza to, że samo pismo poręczyciela nie zwalnia automatycznie pieniędzy. Organ musi zdecydować, w jaki sposób nadal zabezpieczyć postępowanie. Jeżeli sytuacja między poręczycielem a oskarżonym się zmieniła, nie warto czekać do chwili, gdy oskarżony przestanie odbierać telefony. Należy udokumentować cofnięcie i monitorować wydane rozstrzygnięcie.
Kiedy poręczenie majątkowe jest zwracane?
Co do zasady przedmiot poręczenia zwraca się z chwilą jego ustania. Szczególna reguła obowiązuje po prawomocnym skazaniu na karę pozbawienia wolności: zwolnienie poręczenia następuje z chwilą rozpoczęcia odbywania kary. Jeśli skazany nie zgłosi się na wezwanie do jej odbycia, może dojść do przepadku lub ściągnięcia poręczenia.
Zwrot nie powinien być utożsamiany z zakończeniem pierwszej rozprawy, wniesieniem aktu oskarżenia ani samym ogłoszeniem wyroku. Trzeba sprawdzić aktualny etap sprawy, treść ostatniego postanowienia oraz to, czy środek rzeczywiście ustał.
Co zrobić, gdy sąd chce orzec przepadek poręczenia?
O przepadku lub ściągnięciu rozstrzyga sąd. Oskarżony, poręczyciel i prokurator mogą uczestniczyć w posiedzeniu albo złożyć wyjaśnienia na piśmie. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Zgodnie z art. 460 KPK termin wynosi zasadniczo siedem dni od ogłoszenia, a gdy postanowienie podlega doręczeniu — od jego doręczenia.
W takiej sytuacji trzeba szybko zabezpieczyć wezwania, dowody doręczeń, informacje o powodach niestawiennictwa i dokumenty pokazujące zachowanie poręczyciela. Zażalenie powinno odnosić się do ustaleń sądu, podstawy przepadku oraz ewentualnej możliwości ograniczenia go do części kwoty.
Najczęstsze pytania
Czy poręczenie zawsze wraca po uniewinnieniu?
Ustanie postępowania co do zasady prowadzi do ustania poręczenia i zwrotu jego przedmiotu, o ile wcześniej nie zapadło postanowienie o przepadku albo ściągnięciu. Trzeba sprawdzić formalny status środka i dyspozycję zwrotu.
Czy pieniądze może wpłacić kilku członków rodziny?
Decydują treść postanowienia, sposób przyjęcia poręczenia i wykazane źródło środków. Nie należy samodzielnie tworzyć konstrukcji opartej na przelewach między krewnymi bez wcześniejszego sprawdzenia jej zgodności z art. 266 § 1a KPK.
Czy poręczyciel odpowiada za samo skazanie oskarżonego?
Nie. Poręczenie zabezpiecza prawidłowy tok postępowania. Ryzyko przepadku wiąże się przede wszystkim z ucieczką, ukrywaniem się lub innym utrudnianiem postępowania, a nie z samym wydaniem wyroku skazującego.
Wniosek
Najgroźniejszy błąd to wpłata oszczędności życia pod presją, bez przeczytania postanowienia i z przekonaniem, że pieniądze „na pewno szybko wrócą”.
Wniosek: przed wpłatą sprawdź źródło środków, warunki i termin poręczenia oraz ryzyko wynikające z zachowania oskarżonego. Po wpłacie odbieraj korespondencję i reaguj na wezwania. Jeśli chcesz cofnąć poręczenie albo grozi jego przepadek, działaj przed wydaniem niekorzystnego rozstrzygnięcia, a po jego wydaniu pilnuj siedmiodniowego terminu na zażalenie.
Masz wpłacić poręczenie majątkowe za zatrzymanego albo sąd rozważa przepadek już wpłaconej kwoty? Skontaktuj się z moją kancelarią w Gdańsku. Sprawdzę postanowienie, źródło i warunki poręczenia oraz pomogę przygotować wniosek lub zażalenie odpowiednie do etapu sprawy.
