Spółka z o.o. nie zapłaciła, a egzekucja była bezskuteczna – kiedy odpowiada członek zarządu?

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem. Jeżeli jednak egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, wierzyciel może – po spełnieniu ustawowych przesłanek – dochodzić zapłaty od członków jej zarządu na podstawie art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Sprawdź na czym polega odpowiedzialność członka zarządu za długi.

Odpowiedzialność ta nie oznacza automatycznego „przeniesienia” długu na każdą osobę ujawnioną w Krajowym Rejestrze Sądowym. Konieczne jest odrębne postępowanie przeciwko członkowi zarządu. Znaczenie mają m.in. istnienie zobowiązania spółki, bezskuteczność egzekucji, okres pełnienia funkcji oraz to, czy członek zarządu może wykazać jedną z ustawowych przesłanek zwalniających go z odpowiedzialności.

Najważniejsza odpowiedź:

Członka zarządu spółki z o.o. można pozwać na podstawie art. 299 KSH, gdy istnieje niezaspokojone zobowiązanie spółki, egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, a pozwany pełnił funkcję w okresie istotnym dla powstania lub istnienia tego zobowiązania. Pozwany może jednak uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże jedną z okoliczności wskazanych w art. 299 § 2 KSH.

Na czym polega odpowiedzialność z art. 299 KSH?

Zgodnie z art. 299 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.

Odpowiedzialność ta ma trzy istotne cechy:

• jest subsydiarna – aktualizuje się po stwierdzeniu, że wierzyciel nie może uzyskać zaspokojenia od spółki;
• jest osobista – egzekucja może być skierowana do majątku członka zarządu;
• jest solidarna – jeżeli odpowiedzialność ponosi kilka osób, wierzyciel może żądać całości świadczenia od wszystkich, kilku albo jednego z odpowiedzialnych członków zarządu.

Zapłata przez jednego z członków zarządu zwalnia pozostałych wobec wierzyciela w zakresie dokonanej zapłaty. Późniejsze rozliczenie pomiędzy członkami zarządu stanowi odrębną kwestię.

Co musi wykazać wierzyciel?

W typowej sprawie wierzyciel powinien wykazać:

1. istnienie i wysokość zobowiązania spółki z o.o.;
2. bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko spółce;
3. pełnienie przez pozwanego funkcji członka zarządu w okresie istotnym dla danego zobowiązania.

Najbezpieczniejszym zestawem dowodów jest tytuł wykonawczy przeciwko spółce oraz postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu jej bezskuteczności. Nie w każdej sprawie formalne przeprowadzenie egzekucji jest jednak jedynym dopuszczalnym sposobem wykazania braku majątku spółki. Bezskuteczność może wynikać również z innych jednoznacznych dokumentów, np. określonych rozstrzygnięć wydanych w postępowaniu upadłościowym. Ocena, czy zgromadzone dowody są wystarczające, zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Co oznacza bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce?

Bezskuteczność egzekucji oznacza, że z majątku spółki nie można uzyskać zaspokojenia wierzytelności w całości albo w określonej części. Nie wystarcza samo opóźnienie spółki w zapłacie, brak odpowiedzi na wezwanie lub informacja, że spółka ma problemy finansowe.

W praktyce o bezskuteczności mogą świadczyć w szczególności:

• postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu jej bezskuteczności;
• brak majątku ustalony w toku egzekucji obejmującej znane składniki majątku spółki;
• oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości z uwagi na brak majątku wystarczającego nawet na koszty postępowania;
• dokumenty z postępowania upadłościowego wskazujące, że wierzytelność nie zostanie zaspokojona;
• inne obiektywne okoliczności jednoznacznie wskazujące, że prowadzenie egzekucji nie doprowadzi do zapłaty.

Jeżeli spółka posiada realny majątek, znane wierzytelności, rachunki albo inne prawa majątkowe, których wierzyciel nie próbował objąć egzekucją, przedwczesne pozwanie członka zarządu może prowadzić do oddalenia powództwa.

Którego członka zarządu można pozwać?

Odpowiedzialność za długi spółki może dotyczyć zarówno obecnego, jak i byłego członka zarządu. Nie rozstrzyga o niej wyłącznie to, kto figuruje w aktualnym odpisie KRS w dniu wniesienia pozwu.

Trzeba ustalić rzeczywisty okres pełnienia funkcji oraz powiązać go z zobowiązaniem spółki. Istotne mogą być:

• uchwała o powołaniu członka zarządu;
• uchwała o jego odwołaniu;
• oświadczenie o rezygnacji i dowód jego skutecznego złożenia;
• umowa spółki i zasady kadencji zarządu;
• historyczne odpisy KRS;
• dokumenty wskazujące, kiedy powstało zobowiązanie i kiedy stało się wymagalne.

Wpis członka zarządu i jego wykreślenie z KRS mają istotne znaczenie dowodowe, ale wpis co do zasady nie tworzy ani nie kończy samego mandatu. Dlatego sama data ujawniona w rejestrze może nie przesądzać wyniku sprawy.

Sam fakt bycia wspólnikiem spółki z o.o., prokurentem albo członkiem rady nadzorczej nie powoduje odpowiedzialności na podstawie art. 299 KSH. Przepis ten stosuje się natomiast odpowiednio do likwidatorów spółki z o.o., z wyjątkiem likwidatorów ustanowionych przez sąd.

Jaka kwota może być dochodzona od członka zarządu?

Zakres żądania może obejmować niezaspokojoną należność główną oraz, zależnie od okoliczności i prawidłowego sformułowania roszczenia, świadczenia uboczne, w tym odsetki, koszty postępowania przeciwko spółce i celowe koszty bezskutecznej egzekucji.

Trzeba jednak rozróżnić:

• odsetki należne od spółki, składające się na wysokość niezaspokojonego zobowiązania;
• odsetki za opóźnienie samego członka zarządu w spełnieniu świadczenia dochodzonego na podstawie art. 299 KSH.

Roszczenie wobec członka zarządu ma charakter bezterminowy. W praktyce przed wniesieniem pozwu należy wezwać go do zapłaty i wyznaczyć termin spełnienia świadczenia. Pozwala to ustalić datę wymagalności roszczenia wobec tej osoby i prawidłowo określić żądanie odsetkowe na podstawie art. 455 i art. 481 Kodeksu cywilnego.

Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności?

Ciężar wykazania przesłanki zwalniającej z odpowiedzialności spoczywa zasadniczo na pozwanym członku zarządu. Zgodnie z art. 299 § 2 KSH może on bronić się, wykazując, że:

1. we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości;
2. w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu;
3. niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;
4. mimo braku terminowego wniosku upadłościowego oraz właściwego rozstrzygnięcia restrukturyzacyjnego wierzyciel nie poniósł szkody.

Samo złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie zawsze wystarcza. Kluczowe jest, czy nastąpiło ono we właściwym czasie. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe przewiduje co do zasady 30 dni od wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości. Ustalenie początku tego terminu wymaga analizy płynności, wymagalnych zobowiązań, struktury majątku oraz dokumentacji finansowej spółki.

Prawo upadłościowe stanowi, że dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawa wprowadza też domniemanie utraty tej zdolności, gdy opóźnienie przekracza trzy miesiące. W przypadku osoby prawnej znaczenie może mieć również przewaga zobowiązań pieniężnych nad wartością majątku, jeżeli stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące.

Szczególna obrona byłego członka zarządu – wyrok TK P 5/19

Były członek zarządu nie zawsze uczestniczył w postępowaniu, w którym wierzyciel uzyskał orzeczenie przeciwko spółce. Mogło ono zostać wszczęte dopiero po jego odejściu z zarządu, gdy nie miał już możliwości prowadzenia spraw spółki ani podjęcia obrony w jej imieniu.

W wyroku z 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt P 5/19, Trybunał Konstytucyjny zakwestionował pozbawienie takiej osoby możliwości wykazania, że wierzytelność stwierdzona orzeczeniem przeciwko spółce nie istnieje. Jest to jednak wyjątek dotyczący konkretnej sytuacji: postępowanie przeciwko spółce musiało zostać wszczęte po utracie przez pozwanego statusu członka zarządu.

Wyroku tego nie należy rozumieć jako ogólnego uprawnienia każdego byłego członka zarządu do ponownego podważania wszystkich ustaleń zakończonej sprawy przeciwko spółce.

Czy roszczenie z art. 299 KSH może się przedawnić?

Tak. Roszczenie przeciwko członkowi zarządu podlega przedawnieniu. W orzecznictwie odpowiedzialność z art. 299 KSH jest traktowana jako szczególny rodzaj odpowiedzialności odszkodowawczej, co wiąże się ze stosowaniem art. 442¹ Kodeksu cywilnego.

W typowej sprawie istotny jest trzyletni termin liczony od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się albo – przy zachowaniu należytej staranności – mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Często będzie to data uzyskania wiarygodnej informacji o bezskuteczności egzekucji, ale nie jest to reguła mechaniczna. Początek i koniec biegu przedawnienia trzeba ustalić na podstawie chronologii konkretnej sprawy, z uwzględnieniem terminów maksymalnych oraz zdarzeń wpływających na bieg przedawnienia.

Zwlekanie po otrzymaniu postanowienia o bezskuteczności egzekucji zwiększa więc ryzyko utraty możliwości skutecznego dochodzenia zapłaty.

Co powinien zrobić wierzyciel po bezskutecznej egzekucji?

Przed wniesieniem pozwu warto:

1. zabezpieczyć tytuł wykonawczy przeciwko spółce i pełną dokumentację egzekucyjną;
2. ustalić historyczny skład zarządu, nie ograniczając się do aktualnego odpisu KRS;
3. przeanalizować datę powstania i wymagalności zobowiązania oraz źródło długu;
4. sprawdzić postępowania upadłościowe i restrukturyzacyjne dotyczące spółki;
5. obliczyć należność główną, odsetki i koszty możliwe do objęcia żądaniem;
6. wezwać właściwe osoby do zapłaty;
7. zweryfikować termin przedawnienia i właściwość sądu;
8. ocenić wypłacalność potencjalnych pozwanych oraz zasadność wniosku o zabezpieczenie.

Pozew z art. 299 KSH jest odrębnym pozwem przeciwko członkowi albo członkom zarządu. Nie wystarcza skierowanie do komornika tytułu wykonawczego wydanego wyłącznie przeciwko spółce.

Otrzymałeś pozew jako członek zarządu – co sprawdzić?

Pozwany powinien możliwie szybko odtworzyć chronologię sytuacji finansowej spółki i własnego mandatu. Znaczenie mają zwłaszcza:

• data powołania, odwołania, rezygnacji albo innego wygaśnięcia mandatu;
• data powstania zobowiązania i jego wymagalności;
• moment wystąpienia niewypłacalności;
• treść oraz data złożenia wniosku upadłościowego;
• przebieg postępowań restrukturyzacyjnych;
• dostęp pozwanego do dokumentacji i rzeczywista możliwość wykonywania obowiązków;
• majątek spółki istniejący w czasie egzekucji;
• wysokość szkody, jaką wierzyciel poniósłby przy terminowym działaniu zarządu;
• przedawnienie roszczenia;
• sposób obliczenia należności, odsetek i kosztów.

Termin na odpowiedź na pozew wynika z zarządzenia sądu. Niewskazanie twierdzeń i dowodów we właściwym czasie może prowadzić do ich pominięcia, dlatego dokumentację warto zgromadzić jeszcze przed przygotowaniem stanowiska procesowego.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dług spółki z o.o. automatycznie przechodzi na członka zarządu?

Nie. Wierzyciel musi co do zasady wytoczyć odrębne powództwo i wykazać przesłanki z art. 299 KSH. Członek zarządu może podjąć obronę i powołać ustawowe przesłanki zwalniające go z odpowiedzialności.

Czy zawsze trzeba najpierw przeprowadzić egzekucję komorniczą przeciwko spółce?

Postanowienie komornika o bezskuteczności egzekucji jest najpewniejszym dowodem. W określonych sytuacjach bezskuteczność może zostać wykazana również innymi jednoznacznymi dowodami. Samo przekonanie wierzyciela, że spółka nie ma majątku, nie wystarczy.

Czy rezygnacja z zarządu chroni przed odpowiedzialnością za wcześniejsze długi?

Nie automatycznie. Rezygnacja może wyłączyć odpowiedzialność za zobowiązania powstałe później, ale nie usuwa odpowiedzialności związanej z okresem wcześniejszego pełnienia funkcji. Każdorazowo trzeba zbadać daty i charakter zobowiązania.

Czy wierzyciel musi pozwać wszystkich członków zarządu?

Nie. Odpowiedzialność członków zarządu za długi ma charakter solidarny, dlatego wierzyciel może pozwać jedną, kilka albo wszystkie osoby, które, według jego oceny, spełniają przesłanki odpowiedzialności.

Czy członek zarządu odpowiada, jeżeli nie zajmował się finansami spółki?

Sam wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie co do zasady nie usuwa ustawowych obowiązków członka zarządu. Może jednak stanowić jeden z elementów szerszej oceny braku winy, jeżeli towarzyszą mu inne, należycie udokumentowane okoliczności.

Czy terminowe złożenie wniosku o upadłość zawsze zwalnia z odpowiedzialności?

Może stanowić przesłankę zwalniającą, jeżeli wniosek został rzeczywiście zgłoszony we właściwym czasie. Samo złożenie spóźnionego wniosku albo podjęcie działań dopiero po utrwaleniu niewypłacalności nie daje automatycznej ochrony.

Podsumowanie

Bezskuteczna egzekucja przeciwko spółce z o.o. może uzasadniać pozew przeciwko członkom jej zarządu, ale wynik sprawy zależy od dokumentów i chronologii zdarzeń. Wierzyciel powinien wykazać istnienie zobowiązania, brak możliwości zaspokojenia z majątku spółki oraz związek pozwanego z zarządem w istotnym okresie. Członek zarządu może natomiast bronić się m.in. terminowym podjęciem działań upadłościowych lub restrukturyzacyjnych, brakiem winy, brakiem szkody, nieprawidłowym oznaczeniem okresu jego mandatu albo przedawnieniem.

Największe ryzyko po stronie wierzyciela wiąże się z przedwczesnym pozwem, niepełnym wykazaniem bezskuteczności egzekucji, pozwaniem niewłaściwej osoby lub przedawnieniem roszczenia. Po stronie członka zarządu ryzyko zwiększa brak dokumentacji pozwalającej odtworzyć sytuację finansową spółki i moment, w którym należało podjąć działania chroniące wierzycieli.

Odpowiedzialność członka zarządu – pomoc prawna w sprawie

Egzekucja przeciwko spółce z o.o. nie doprowadziła do odzyskania należności albo otrzymałeś pozew jako obecny lub były członek jej zarządu? Skontaktuj się z moją kancelarią w Gdańsku. Przeanalizuję dokumenty dotyczące zobowiązania, przebieg egzekucji, okres pełnienia funkcji oraz okoliczności mogące wpływać na odpowiedzialność członka zarządu za długi na podstawie art. 299 KSH i przedstawię możliwe działania procesowe.