Po pogrzebie rodzina siada przy stole, żeby uporządkować sprawy spadkowe. Wtedy jedna z osób wyjmuje kartkę: „Jest testament. Cały spadek przypadł mnie”. Pozostali dowiadują się o dokumencie po raz pierwszy. Zaczynają przypominać sobie chorobę bliskiego, jego ostatnie tygodnie i to, kto wówczas miał z nim kontakt.
Taka wiadomość może budzić niepokój. Jak podważyć testament, który pojawił się dopiero po śmierci spadkodawcy? Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje konkretna podstawa prawna i jakie dowody mogą ją potwierdzić. Samo zaskoczenie treścią testamentu nie wystarczy.
Najważniejsza odpowiedź:
Testament można zakwestionować, gdy nie spełnia wymagań właściwej formy, nie pochodzi od spadkodawcy albo został sporządzony w okolicznościach powodujących jego nieważność: bez świadomości lub swobody decyzji, pod wpływem istotnego błędu albo groźby. Trzeba wskazać fakty dotyczące konkretnego dokumentu i przedstawić dowody. Pozostawienie całego spadku jednej osobie samo w sobie nie czyni testamentu nieważnym. Podstawowe zasady wynikają z ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności z art. 945 i 949.
„Nigdy nie mówiła o testamencie” – czy to powód do jego podważenia?
Niekoniecznie. Spadkodawca nie ma obowiązku informować rodziny, że sporządził testament, ani wyjaśniać, dlaczego wybrał jedną osobę. Może też odwołać testament lub sporządzić kolejny. To, że dokument ujawniono dopiero po śmierci, nie rozstrzyga o jego ważności.
Późne ujawnienie jest jednak powodem, żeby odtworzyć historię dokumentu. Kto go przechowywał? Kiedy dowiedział się o śmierci spadkodawcy? Czy istnieją wcześniejsze testamenty? Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza. Przewiduje to art. 646 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
Jak podważyć testament własnoręczny? Zacznij od samego dokumentu
Na kartce widnieje nazwisko spadkodawcy. Zanim zacznie się spór o jego intencje, warto przyjrzeć się pismu. Testament własnoręczny powinien być w całości napisany ręką spadkodawcy, podpisany i opatrzony datą. Sam wydruk komputerowy z odręcznym podpisem nie spełnia wymagań tej formy. Brak daty wymaga natomiast osobnej oceny: zgodnie z art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego nie zawsze powoduje nieważność.
Znaczenie mogą mieć oryginał dokumentu, wcześniejsze próbki pisma, okoliczności jego odnalezienia oraz opinia biegłego badającego pismo. Sama rodzinna uwaga „to nie wygląda jak jej charakter pisma” może uzasadniać sprawdzenie autorstwa, ale go nie przesądza.
Najpierw ustal formę testamentu. Inne zasady dotyczą testamentu notarialnego, a prawo przewiduje również pozostałe formy testamentu. Zarzutu dotyczącego testamentu własnoręcznego nie można bez sprawdzenia przenosić na akt notarialny. Z drugiej strony forma notarialna nie wyklucza badania, czy spadkodawca działał świadomie i swobodnie.
Choroba w dniu podpisania – kiedy stan spadkodawcy ma znaczenie?
Rodzina pamięta hospitalizację, leki i chwile dezorientacji. To ważne tropy, lecz samo rozpoznanie choroby nie unieważnia testamentu. Decydujące jest to, czy w chwili jego sporządzenia spadkodawca mógł świadomie i swobodnie podjąć decyzję oraz wyrazić wolę.
Przy ocenie znaczenie mogą mieć dokumentacja leczenia, przebieg choroby, rodzaj i dawkowanie leków, relacje osób, które widziały spadkodawcę w tym okresie, a w toku sprawy również opinia biegłego. Sąd musi odnieść te informacje do daty sporządzenia testamentu. Ani wcześniejsze dobre funkcjonowanie, ani pogorszenie stanu zdrowia dopiero po tej dacie nie dają automatycznej odpowiedzi.
Art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje jeszcze dwie przyczyny nieważności: błąd, który mógł wpłynąć na treść testamentu, oraz groźbę. Jeżeli ktoś twierdzi, że spadkodawcę wprowadzono w błąd albo zastraszono, powinien umieć wskazać: kto, kiedy i w jaki sposób miał na niego oddziaływać oraz jakie są na to dowody. Sama bliska relacja beneficjenta ze spadkodawcą nie dowodzi manipulacji.
Dokumenty i świadkowie: czego szukać, zanim znikną szczegóły?
Im później zaczyna się ustalanie faktów, tym trudniej odtworzyć rozmowy i zachowanie spadkodawcy z dnia sporządzenia testamentu. Warto więc ustalić:
- Oryginał testamentu – gdzie się znajduje, jaka jest jego data i czy istnieją inne testamenty.
- Okres sporządzenia – kto widział wtedy spadkodawcę i co konkretnie zaobserwował.
- Leczenie – jakie placówki, lekarze i leki wiążą się z tym okresem.
- Wcześniejsze dokumenty – czy są dostępne próbki pisma i podpisu oraz korespondencja istotna dla zarzutów.
- Stan sprawy spadkowej – czy rozpoczęto postępowanie i czy wydano już prawomocne postanowienie albo zarejestrowano akt poświadczenia dziedziczenia.
Nie należy zakładać, że dokumentacja medyczna przepada zaraz po śmierci pacjenta. Co do zasady jest przechowywana przez 20 lat od końca roku ostatniego wpisu, z ustawowymi wyjątkami. Dostęp po śmierci przysługuje m.in. osobie upoważnionej przez pacjenta, a także osobie bliskiej na zasadach określonych w art. 26; sprzeciw może wymagać rozstrzygnięcia sądu. Warto szybko ustalić, gdzie znajduje się dokumentacja i jak legalnie ją uzyskać. Podstawę stanowią art. 26 i 29 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Gdzie zgłosić zastrzeżenia i jakie terminy obowiązują?
Jeżeli sprawa o stwierdzenie nabycia spadku dopiero się toczy, zarzuty dotyczące testamentu oraz wnioski dowodowe należy przedstawić sądowi spadku. Sąd bada, kto jest spadkobiercą. W sprawie spornej potrzebne jest wskazanie konkretnej podstawy, a następnie dowodów, na przykład z dokumentów, świadków lub opinii biegłego.
Jeżeli istnieje już prawomocne stwierdzenie nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, należy ocenić tryb przewidziany w art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego. Osobę, która uczestniczyła w poprzednim postępowaniu, obowiązują dodatkowe ograniczenia: podstawa, której nie mogła wówczas powołać, oraz rok od chwili, gdy uzyskała taką możliwość. Szczegóły wymagają analizy historii konkretnej sprawy. Przepisy postępowania spadkowego określają te zasady w art. 670 i 679 k.p.c.
Uwaga na termin z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego. Na nieważność wynikającą z braku świadomości lub swobody, błędu albo groźby nie można się powołać po trzech latach od dnia, w którym osoba mająca interes dowiedziała się o tej przyczynie, a w każdym razie po dziesięciu latach od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Tych terminów nie należy bezrefleksyjnie odnosić do każdej możliwej wady testamentu; znaczenie mogą mieć też ograniczenia procesowe z art. 679 k.p.c.
A jeśli testament jest ważny i cały spadek przypada jednej osobie?
Wtedy warto sprawdzić odrębną drogę: zachowek. Uprawnieni mogą być zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, jeśli nie otrzymali należnego im zachowku w przewidziany prawem sposób. Co do zasady jest to roszczenie pieniężne. Nie wymaga wykazania, że sam testament jest nieważny, choć jego wysokość i zasadność zależą od szczegółów, w tym wcześniejszych przysporzeń.
Trzeba pamiętać o osobnych terminach: roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu co do zasady przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Dla niektórych roszczeń o uzupełnienie zachowku ustawodawca przewidział inny początek tego terminu. Zasady te wynikają z art. 991 i 1007 Kodeksu cywilnego.
Najczęściej zadawane pytania:
Czy testament jest nieważny, jeśli rodzina dowiedziała się o nim dopiero po śmierci?
Nie. Data ujawnienia testamentu nie przesądza o jego ważności. Warto jednak ustalić, kto przechowywał dokument, kiedy dowiedział się o śmierci spadkodawcy i czy złożył testament w sądzie spadku lub u notariusza.
Czy brak daty unieważnia testament własnoręczny?
Nie zawsze. Art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje wyjątek, jeżeli brak daty nie wywołuje wskazanych w tym przepisie wątpliwości, m.in. dotyczących zdolności spadkodawcy, treści testamentu albo relacji między kilkoma testamentami.
Czy testament notarialny można zakwestionować?
Tak, jeżeli istnieje konkretna podstawa, na przykład dotycząca stanu wyłączającego świadome lub swobodne podjęcie decyzji. Sama niezgoda z wyborem spadkodawcy nie wystarczy.
Czy osobie pominiętej w testamencie należy się zachowek?
Może się należeć, jeżeli należy do kręgu osób uprawnionych i nie otrzymała należnej wartości w sposób uwzględniany przez ustawę. Trzeba odrębnie ocenić m.in. wcześniejsze darowizny, ewentualne wydziedziczenie i przedawnienie.
Nie wiesz, jak podważyć testament, który budzi uzasadnione wątpliwości? Skontaktuj się z kancelarią w Gdańsku. Sprawdzę, czy istnieją podstawy do jego zakwestionowania, jakie dowody mogą mieć znaczenie i których terminów należy dopilnować.
